দিল্লীৰ বিষাক্ত শীতকালীন বতাহ! পুনৰ প্ৰদূষণৰ বাবে সাজু হৈছে নেকি ৰাজধানী?

নিউজ ডেস্ক : মিনু ৰাণাৰ দিল্লীৰ ড্ৰয়িং ৰুমত দুটা কাৰ্ডবৰ্ডৰ বাকচ আছে। এটা দীপাৱলীৰ সজ্জা আৰু টুনি লাইটৰে ভৰি আছে। আনটোত এয়াৰ পিউৰিফায়াৰ আছে।

৪৩ বছৰীয়া শিক্ষকগৰাকীয়ে কয়, ৰাতিপুৱাৰ সময়খিনি ইতিমধ্যে গৰম আৰু উশাহ বন্ধ হোৱাৰ দৰে লাগিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। অনাগত দিনবোৰত অৱস্থা আৰু বেয়া হ’ব, গতিকে সাজু হৈ থকাটোৱে ভাল। "

তেওঁ অকলে নহয়। প্ৰতি বছৰে, শীতকাল আৰু উৎসৱৰ বতৰ ওচৰ চাপি অহাৰ লগে লগে ভাৰতৰ ৰাজধানীৰ বাসিন্দাসকলে এনে এটা বস্তুৰ বাবে প্ৰস্তুতি চলাবলৈ আৰম্ভ কৰে যিটো একেবাৰেই উদযাপনৰ যোগ্য নহয়: মাহৰ পিছত মাহ ধৰি প্ৰদূষিত বায়ুত উশাহ লোৱা।

তথ্য অনুসৰি, দিল্লী আৰু ইয়াৰ উপগ্ৰহ চহৰসমূহত গোটেই বছৰটোতে বিশ্বৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ বেছি প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা ৰেকৰ্ড কৰা হয়। কিন্তু শীতকাল অহাৰ লগে লগে ইয়াৰ বায়ু প্ৰায়ে অসহনীয় হৈ পৰে।

নিম্নমুখী উষ্ণতা আৰু ধীৰ গতিৰ বতাহে প্ৰদূষকসমূহ বায়ুমণ্ডলত বিয়পি পৰাত বাধা দিয়ে আৰু ভূ-পৃষ্ঠৰ ওচৰতে আবদ্ধ কৰি ৰাখে। চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহত শস্যৰ অৱশিষ্ট পোৰাৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ধোঁৱাই যান-বাহন আৰু কাৰখানাৰ নিৰ্গমনৰ লগতে নিৰ্মাণ কাৰ্যৰ ধূলিৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি কৰে। উৎসৱ-পাৰ্বনৰ সময়ত ব্যৱহাৰ কৰা ফটকা-বাজীয়ে প্ৰায়েই বায়ুৰ গুণগত মান অধিক অৱনতি ঘটায়।

ফলাফলটো হ’ল বিষাক্ত বায়ু আৰু এটা পৰিচিত প্ৰশ্ন: প্ৰদূষণ কিয় বছৰৰ পিছত বছৰ ধৰি ঘূৰি আহে, আৰু ইয়াক প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ কিয় অধিক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাই?

অৱশ্যে এইবাৰ দিল্লী চৰকাৰে আটাইতকৈ ভয়াৱহ কুঁৱলী অহাৰ কেইবামাহো পূৰ্বেই ইয়াৰ উইণ্টাৰ একচন প্লেন ঘোষণা কৰিছিল। প্ৰদূষণ সাধাৰণতে তীব্ৰতৰ হৈ পৰা মাহকেইটাক সামৰি এই পৰিকল্পনা ১ নৱেম্বৰৰ পৰা ২৮ ফেব্ৰুৱাৰীলৈকে কাৰ্যকৰী কৰা হৈছে।

বিশেষজ্ঞসকলে ইয়াক এটা সঠিক দিশত লোৱা পদক্ষেপ বুলি অভিহিত কৰি উল্লেখ কৰে যে বিগত বৰ্ষসমূহত বায়ুৰ গুণগত মান অতি বেয়া হৈ পৰাৰ পিছতহে প্ৰায়েই পদক্ষেপসমূহ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, যাক আওকাণ কৰা অসম্ভৱ আছিল। অৱশ্যে, তেওঁলোকে কয় যে কেৱল ইয়াৰ দ্বাৰাই পৰ্যাপ্ত নহ’ব, আৰু অধিক সামগ্ৰিক তথা দীৰ্ঘম্যাদী ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ আহ্বান জনায়।

পৰিকল্পনাটো কাৰ্যকৰী হোৱাৰ মাত্ৰ কেইদিনমান পিছতেই, চহৰখন পুনৰ এক হতাশাজনকভাৱে চিনাকি ধাৰালৈ ঘূৰি গৈছে।

উল্লেখ্য যে, এই সপ্তাহত দিল্লীৰ আকাশত এক ধোঁৱাময় ছাঁই ৰঙৰ ধুঁৱলী-কুঁৱলী পৰিৱেশ বিৰাজ কৰিছে, যাৰ সৈতে এক স্পষ্ট পোৰা ধোঁৱাৰ গোন্ধ ওলাইছে যিটো স্থানীয় বাসিন্দাসকলে নিবিচাৰিও চিনি পাইছে। মানুহে চকুৰ খজুৱতি আৰু উশাহ-নিশাহ লোৱাত কষ্ট পোৱাৰ অভিযোগ কৰিছে, আৰু সকলোতে কেৱল কাহ আৰু হাঁচিৰ শব্দই শুনা গৈছে।

যিসকলে ইয়াৰ খৰচ বহন কৰিব পাৰে, তেওঁলোকৰ বাবে এয়াৰ পিউৰিফায়াৰ এক অপৰিহাৰ্য ঘৰুৱা প্ৰয়োজনীয়তা হৈ পৰিছে। ঘৰৰ বাহিৰত, মানুহে আটাইতকৈ বেয়া প্ৰদূষণৰ পৰা নিজক ৰক্ষা কৰিবলৈ মাস্ক পিন্ধে বা কাপোৰেৰে মুখ ঢাকি ৰাখে।

প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটো যোৱা বছৰৰ নিৰ্বাচনী প্ৰচাৰৰ সময়ত শাসকীয় ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টিয়ে দিয়া অন্যতম প্ৰতিশ্ৰুতি আছিল। দলটোৰ শীতকালীন কাৰ্যপন্থা এতিয়া সেই প্ৰতিশ্ৰুতিৰ এক ডাঙৰ পৰীক্ষা হিচাপে বিবেচিত হৈছে।

এই পৰিকল্পনাই দিল্লীৰ বাহিৰত পঞ্জীয়নভুক্ত পুৰণি, অধিক প্ৰদূষণকাৰী বাহনৰ প্ৰৱেশত বাধা আৰোপ কৰে আৰু নিৰ্গমনৰ মানদণ্ড পূৰণ কৰা বুলি প্ৰমাণপত্ৰ নথকা বাহনক ইন্ধন যোগান ধৰাত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰে। ধূলি সৃষ্টি কৰা ভাঙি পেলোৱা আৰু মুকলি ঠাইৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য সাময়িকভাৱে নিষিদ্ধ কৰা হৈছে।

তথ্য অনুসৰি, ব্যক্তিগত বাহনৰ ব্যৱহাৰক নিৰুৎসাহিত কৰা হৈছে - চৰকাৰে কাৰ্যালয়সমূহক তেওঁলোকৰ আধা সংখ্যক কৰ্মচাৰীক ঘৰৰ পৰা কাম কৰাৰ অনুমতি দিবলৈ অনুৰোধ জনাইছে, চৰকাৰী কৰ্মচাৰীসকলৰ বাবে ভিন্ন সময়সূচী প্ৰৱৰ্তন কৰিছে আৰু পাৰ্কিং মাচুল দুগুণ কৰিছে। চৰকাৰে কয় যে তেওঁলোকে প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োগ ব্যৱস্থা অধিক শক্তিশালী কৰিব লগতে ৰাজহুৱা পৰিবহণ আৰু বৈদ্যুতিক বাহনৰ (EV) ব্যৱহাৰক উদগনি যোগাব।

এই পদক্ষেপসমূহ গ্ৰেডেড ৰেছপন্স একচন প্লেন বা ক্ৰমবৰ্ধমান সঁহাৰি কাৰ্যসূচীৰ পৰা পৃথক, যিটো কেন্দ্ৰীয় বায়ু গুণমান ব্যৱস্থাপনা আয়োগৰ দ্বাৰা পৰিচালিত বা পৰ্যবেক্ষিত হয়।

বায়ু গুণমান সূচক ব্যৱস্থাপনা পৰিকল্পনা বা GRAP প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে পৰ্যায়ক্ৰমে বিভিন্ন বাধ্যবাধকতা বা নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰে। এই সপ্তাহত ইয়াৰ দ্বিতীয় পৰ্যায় (Stage 2) কাৰ্যকৰী কৰা হৈছে, যাৰ ফলত ডিজেল জেনেৰেটৰৰ ব্যৱহাৰ আৰু কয়লা তথা খৰি জলোৱাৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰা হৈছে।

বিশেষজ্ঞসকলে কয় যে, কাগজত এই পদক্ষেপসমূহে সামূহিকভাৱে ক্ৰমবৰ্ধমান প্ৰদূষণৰ মাত্ৰাৰ মোকাবিলা কৰাৰ বাবে এক ৰোডমেপ (পথদৰ্শক) প্ৰদান কৰে, কিন্তু ইয়াৰ সফলতা অৱশেষত প্ৰৱৰ্তন বা সঠিক ৰূপায়ণৰ ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে।

পৰিকল্পনাৰ ক্ষেত্ৰত বহুতো ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন আহিছে, কিন্তু যেতিয়া ৰূপায়ণৰ কথা আহে, আমি বোধহয় এতিয়াও একেটা স্তৰতে থিয় হৈ আছোঁ," জলবায়ু সমাধানৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা এটা অনা-লাভকাৰী সংগঠন 'এন্‌ভাইৰনমেণ্টেল ডিফেন্স ফাণ্ড' ৰ কৌশলগত উপদেষ্টা পাৰ্থ বসুৱে এইদৰে কয়।

আন একাংশই যুক্তি দিয়ে যে, সমস্যাটো বহুত গভীৰলৈ যায়।

চেণ্টাৰ ফৰ ৰিচাৰ্চ অন এনাৰ্জী এণ্ড ক্লিন এয়াৰ (CREA)-ৰ এগৰাকী বিশ্লেষক মনোজ কুমাৰে কয়, "যদি আমি প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰিব বিচাৰোঁ, তেন্তে আমি কেৱল বাহনৰ প্ৰৱেশ, নিৰ্মাণ কাৰ্য আৰু ধানখেৰ পোৰাৰ ওপৰতে নহয়, বৰঞ্চ বিদ্যুৎ উৎপাদন, উদ্যোগ আৰু পৰিবহনকে ধৰি প্ৰতিটো খণ্ডৰ বাবে লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগিব।" 

"আমি জানো যে প্ৰতিটো খণ্ড আৰু প্ৰতিখন ৰাজ্যই প্ৰদূষণত কিমান অৰিহণা যোগায়। আমি আগন্তুক পাঁচ বছৰত এই প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰৰ পৰা নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰাৰ বাবে লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰোঁ।"

আনহাতে, বসুৱে আঙুলিয়াই দিয়ে যে, পৰ্যাপ্ত মনোযোগ লাভ নকৰা এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় হৈছে গৌণ প্ৰদূষক (Secondary pollutants) — যেতিয়া বায়ুত থকা গেছবোৰে সূৰ্যৰ পোহৰ, জলীয় বাষ্প আৰু অন্যান্য পদাৰ্থৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ক্ষতিকৰ কণা গঠন কৰে, যিবোৰে প্ৰদূষণত অৰিহণা যোগায়।

তেওঁ কয়, "প্ৰদূষণ কেৱল বায়’মাছ (জৈৱিক আৱৰ্জনা) দহন বা যানবাহনৰ বাবেই নহয়। মাটিৰ পৰা উৰি অহা ধূলি, কয়লা আৰু কয়লাৰ ছাই, ইটাভাটাত পোৰা সামগ্ৰী আৰু নগৰীয়া আৱৰ্জনা বৃহৎ পৰিমাণে পুৰি পেলোৱাৰ ফলেও এই সমস্যাটো বৃদ্ধি পাইছে। আৰু ইয়াৰ বহুলাংশই এতিয়াও বন্ধ কৰা হোৱা নাই।"

উল্লেখ্য যে, দিল্লীৰ প্ৰদূষণৰ সমস্যাটো চহৰখনৰ বাহিৰত ঘটা পৰিঘটনাৰ দ্বাৰাও প্ৰভাৱিত হয়। ওচৰ-চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহ আৰু উত্তৰ ভাৰতৰ অন্যান্য অংশৰ পৰা প্ৰদূষকবোৰ দিল্লীলৈ বৈ আহে, যাৰ ফলত পৰিস্থিতি অধিক ভয়াৱহ হৈ পৰে বুলি বসুৱে ব্যাখ্যা কৰে।

ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল দিল্লীয়ে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপসমূহৰ দ্বাৰা কেৱল এক সীমিত পৰ্যায়লৈকেহে সফলতা লাভ কৰিব পৰা যাব। তেওঁ লগতে কয় যে, এই সমস্যাটোৰ সমাধান কৰিবলৈ চুবুৰীয়া ৰাজ্যসমূহ আৰু সমগ্ৰ উত্তৰাঞ্চল একেলগে কাম কৰাৰ প্ৰয়োজন।

ইতিমধ্যে, প্ৰদূষণে প্ৰতিদিনে মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি সাধন কৰিছে।

শীতকালত দিল্লীত চৰকাৰী নিৰীক্ষণ কেন্দ্ৰসমূহে প্ৰায়ে বায়ুৰ গুণগত মান সূচকাংক (AQI) ৩০০ ৰ ওপৰত ৰেকৰ্ড কৰে, যাক "অতি বেয়া"শ্ৰেণীত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।

বিশেষভাৱে বেয়া দিনবোৰত, প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা ৫০০ পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে, যিটো ভাৰতৰ মাপদণ্ডৰ সৰ্বোচ্চ বিন্দু। তাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে প্ৰদূষণ ইয়াতকৈ বৃদ্ধি পাব নোৱাৰে, ইয়াৰ অৰ্থ মাথোঁ এয়েই যে ঘৰুৱা ট্ৰেকাৰবোৰে (মাপক যন্ত্ৰ) ইয়াতকৈ অধিক ৰেকৰ্ড নকৰে। চুইজাৰলেণ্ড ভিত্তিক আইকিউএয়াৰ (IQAir) ৰ দৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ট্ৰেকাৰবোৰে কিছুমান দিনত প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা প্ৰায় ১,০০০ ৰ ওচৰা-উচৰি ৰেকৰ্ড কৰিছে।

বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ (WHO) পৰামৰ্শ অনুসৰি ২৪ ঘণ্টাত গড় PM2.5 ৰ মাত্ৰা ১৫ মাইক্ৰ’গ্ৰাম প্ৰতি ঘন মিটাৰতকৈ (µg/m³) বেছি হ’ব নালাগে। কিন্তু প্ৰদূষণৰ বতৰত দিল্লীৰ বায়ুত ইয়াৰ মাত্ৰা প্ৰায়ে এই নিৰ্ধাৰিত সীমাতকৈ ২৫ গুণতকৈও অধিক হৈ পৰে।

দিল্লীৰ সমীপৱৰ্তী ফৰ্টিছ মেম’ৰিয়েল ৰিচাৰ্ছ ইনষ্টিটিউটৰ পালম’নলজী (হাওঁফাওঁ ৰোগ) বিভাগৰ মুৰব্বী ডা° মনোজ গোৱেলে কয় যে, এই অতি ক্ষুদ্ৰ কণাবোৰে "হাওঁফাওঁৰ গভীৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু ৰক্তপ্ৰৱাহত প্ৰৱেশ কৰি প্ৰদাহ (inflammation)ৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু শৰীৰৰ একাধিক অংগক প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে।"

চমুদিনীয়া সংস্পৰ্শইও ডিঙিৰ খচখচনি, কাহ, উশাহ-নিশাহ লওঁতে হুইচেলৰ দৰে শব্দ হোৱা (wheezing) আৰু উশাহ চুটি হোৱাৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ই লগতে পূৰ্বৰে পৰা থকা হৃদযন্ত্ৰ আৰু হাওঁফাওঁৰ ৰোগ অধিক ভয়াৱহ কৰি তুলিব পাৰে।

চিকাগো বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শক্তি নীতি প্ৰতিষ্ঠানৰ ২০২৫ চনৰ এক প্ৰতিবেদন অনুসৰি, বায়ু প্ৰদূষণৰ ফলত দিল্লীৰ বাসিন্দাৰ গড় আয়ুস ৮.২ বছৰ পৰ্যন্ত হ্ৰাস পাব পাৰে। দিল্লীৰ বায়ু প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ নিৰ্ধাৰিত মানদণ্ডতকৈ অতিশয় বেছি, যাৰ ফলত দীৰ্ঘম্যাদী শ্বাস-প্ৰশ্বাস আৰু হৃদৰোগৰ বিপদাশংকা বৃদ্ধি পাইছে। 

বাসিন্দাসকলৰ বাবে, প্ৰত্যাহ্বানটো কেৱল উশাহ-নিশাহ লোৱাৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নহয়। এই বাধা-নিষেধসমূহে দৈনন্দিন জীৱনযাত্ৰাও ব্যাহত কৰি তুলিছে।

দিল্লী ইয়াৰ উপগ্ৰহ চহৰ নয়ডা আৰু গুৰুগ্ৰামৰ সৈতে ওচৰা-উচৰিকৈ সংযোজিত হৈ আছে, য’ত প্ৰতিদিনে হাজাৰ হাজাৰ মানুহে কামৰ বাবে এই ঠাইসমূহৰ মাজত যাতায়াত কৰে। চহৰখনৰ সীমান্তত বাহনসমূহ ৰখাই তালাচী চলোৱাৰ বাবে দীঘলীয়া শাৰীৰ সৃষ্টি হয়, যাৰ ফলত দৈনিক যাত্ৰীসকল ঘণ্টাব্যাপী যান-জঁটত আৱদ্ধ হৈ পৰে।

যদিও নতুন নিয়মবোৰে কিছু আশাৰ সঞ্চাৰ কৰিছে, তথাপিও ক্ষোভ ক্ৰমান্বয়ে বাঢ়ি গৈছে।

প্ৰতিবাদ, ৰাজনৈতিক তৰ্ক-বিতৰ্ক আৰু আদালতৰ হস্তক্ষেপ এক বাৰ্ষিক চক্ৰৰ অংশ হৈ পৰিছে। কিন্তু জনসাধাৰণৰ চাপ আৰু চৰকাৰী ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ পিছতো প্ৰতি বছৰে শীতকাল আহিলেই এই প্ৰদূষণ ঘূৰি আহে।

আন এক শীতৰ আগমনিয়ে ৰাণাৰ পৰিয়ালটোক এক ভয়ংকৰ আশংকাত পেলাইছে, কিন্তু আন বহু লোকৰ দৰে তেওঁলোকে দিল্লীৰ পৰা ওলাই যোৱাৰ কথা ভবা নাই।

তেওঁ কয়, "যদি বিকল্প থাকিলহেঁতেন মই বহুত দিন আগতেই চহৰখন এৰি গুচি গলোহেঁতেন, কিন্তু মোৰ লৰাটোৰ স্কুল আছে, মোৰ আৰু মোৰ গিৰিয়েকৰ চাকৰিও আছে, যাৰ বাবে ই ব্যৱহাৰিকভাৱে অসম্ভৱ হৈ পৰিছে।"

"আমাৰ হাতত কি বিকল্প আছে? এইটো অন্যায়, কিন্তু আমি ইয়াৰ সৈতেই জীয়াই থাকিব লাগিব।"